Dünyanın Hareketleri ve Sonuçları




DÜNYANIN HAREKETLERİ VE SONUÇLARI:

1. Dünyanın Günlük Hareketi ve Sonuçları:

Dünya eksen hareketini batıdan doğuya doğru yaparak 24 saatte tam bir dönüş yapar. Dünya’nın bu hareketine eksen veya günlük hareketi denir.

Eksen hareketi ile aşağıdaki durumlar gerçekleşir:

  • Gece ve gündüz birbirini izler.
  • Batıdan doğuya doğru döndüğü için Güneş hep doğudan doğar. Bu nedenle doğuda yerel saat ileri olur.
  • Eksen hareketini 24 saatte tamamladığı için her dört dakikada Güneş’in karşısından bir meridyen geçer, her bir saatte ise 15 meridyen geçer.
  • Eksen hareketinden dolayı çizgisel hız oluşur. Bu hız yerin yuvarlak şeklinden dolayı Ekvator’da en fazladır. Kutuplara doğru gidildikçe azalır.
  • Eksen hareketi ile gece ve gündüz arasında günlük sıcaklık farkı doğar. Günlük sıcaklık farkı kayalarda mekanik çözülmeyi oluşturur. Günlük sıcaklık ve basınç farkı meltem rüzgârlarını oluşturur.
  • Eksen hareketinden dolayı okyanus akıntılarının ve rüzgârların yönlerinde sapmalar oluşur. Rüzgârların yönündeki sapmadan dolayı dinamik kökenli basınç merkezleri oluşmuştur.
  • Günlük hareketi ile cisimler Güneş ışınını farklı açılarla alacakları için gölge boylarında ve yönlerinde değişmeler olur.

2. Dünyanın Yıllık Hareketi ve Sonuçları: Dünya, Güneş çevresindeki yıllık hareketini batıdan doğuya doğru dönerek elips şeklindeki yörüngesinde yapar ve 365 gün 6 saatte tamamlar.

Bu hareketi sırasında Güneş’e bir defa en yakın, bir defa da en uzak konuma gelir. Yaklaşıp uzaklaşması yörünge hızını değiştirir. Bu nedenle yarımkürelerde mevsimlerin gün süreleri birbirinden farklıdır.

Elips Yörüngenin Sonuçları: Dünyanın Güneş etrafındaki yörüngesi elips şeklinde olduğundan;

  • Güneş’e olan uzaklığı yıl boyunca değişir. (En yakın konumda 147 milyon km, en uzak konumda 152 milyon km)
  • Güneş’e en uzak konum 4 Temmuz’da gerçekleşir ve bu konuma günöte denir.
  • Güneş’e en yakın konumu 3 Ocak’ta gerçekleşir ve bu konuma günberi denir.
  • Güneş’e yaklaştıkça çekim kuvveti arttığından Dünyanın Güneş etrafındaki dönüş hızı artar. (Uzaklaştıkça azalır)
  • Dünya’nın yörüngedeki hızının değişimine bağlı olarak; şubat ayı 28 gün 6 saat sürerken eylül ekinoksu iki gün gecikir.
  • Mevsim süreleri farklılaşır. Kuzey Yarımkürede yaz mevsimi, Güney Yarımkürede ise kış mevsimi iki gün daha uzundur.
  • Kutup gündüzleri; Kuzey Kutbunda 186 gün, Güney Kutbunda 179 gün sürer.

Eksen: Kutup noktalarını birleştiren, yerin içinden geçtiği kabul edilen, Ekvator düzlemini dik açıyla kesen doğru parçasına eksen denir.

Ekliptik (Yörünge): Dünya’nın, Güneş çevresinde dolaştığı yoluna denir. Dünya her gün yörüngesinde ayrı bir konumda bulunur.

Uyarı: Dünya yörüngesinde ekseni üzerinde eğik olarak bulunur. Bu eğiklik açısı 23° 27ˈ dır. Ekvator düzlemi ile Ekliptik düzlemi arasında oluşan bu açı hiçbir zaman değişmez.

Dönence: Yerin eksen eğikliğinin sonucunda oluşan özel enlemlerdir. En önemli özellikleri Güneş ışınlarının yarımkürelerde dik açıyla düştüğü uç noktaları belirlemiş olmalarıdır. Güneş ışınları dönencelere yılda bir kez dik açıyla gelir.

Kutup Daireleri: Yerin eksen eğikliğinin sonucunda oluşmuş özel enlemlerdir. Kutup Daireleri üzerinde yılda birer kez 24 saat aydınlık, birer kez de 24 saat karanlık süre yaşanır.

Aydınlanma Çizgisi: Aydınlık alanla karanlık alanı ayıran çemberdir. Yerin eksen eğikliğinden dolayı aydınlanma çemberi her gün ayrı bir yerden geçer, yıl içinde kutup daireleri ile kutup noktaları arasında yer değiştirir.

21 Mart 23 Eylül ekinoks günlerinde kutup noktalarından teğet geçtiği için gece – gündüz eşitliği yaşanır.

Eksen Eğikliğinin Sonuçları:

  • Yarımkürelerde mevsimlerin oluşması
  • Gece – gündüz süre farklarının oluşması
  • Bir paralel dairesinin her gün Güneş ışınlarını ayrı bir açıyla alması
  • Dönencelerin ve kutup dairelerinin oluşması
  • Aydınlanma çemberinin her gün yer değiştirmesi

a. Dünya Ekseni Üzerinde Dik Dursaydı:

  • Ekvator düzlemi ile Ekliptik düzlem çakışırdı.
  • Aydınlanma çemberi her gün kutup noktalarından teğet geçerdi.
  • Güneş ışınları yıl boyunca Ekvator’a dik gelir, kutup noktalarından teğet geçerdi.
  • Gece – gündüz süreleri her yerde ve her zaman eşit olurdu.
  • Yarımkürelerde bugünkü mevsimler oluşmazdı.
  • Dönenceler ve kutup daireleri oluşmazdı.
  • Bir paralel dairesi Güneş ışınlarını her zaman aynı açıyla alırdı ve yıllık sıcaklık farkları oluşmazdı.

b. Eksen Eğikliği Açısı Fazla Olsaydı: Eğiklik açısı 23° 27ˈ yerine 30° olsaydı:

  • Bugünkü dönencelerin ve kutup dairelerinin yerleri ve açıları değişirdi.
  • Yarımkürelerde gece – gündüz süre farkı artardı.
  • Tropikal ve kutup kuşakları genişler, ılıman kuşak daralırdı.
  • Yarımkürelerde sıcaklık farkları bugünkünden daha fazla olurdu.
  • Güneş’in dik açıyla geldiği alan genişlerdi.

c. Eksen Eğikliği Açısı Daralsaydı: Eğiklik açısı 23° 27ˈ yerine 15° olsaydı:

  • Yarımkürelerde gece – gündüz süre farkı azalırdı.
  • Dönenceler 15° paralelinden, kutup daireleri 75° paralellerinden geçerdi.
  • Tropikal ve kutup kuşakları daralır, ılıman kuşak genişlerdi.
  • Yarımkürelerde yıllık sıcaklık farkları azalırdı.
  • Güneş’in dik açıyla geldiği alan daralırdı.

Dönenceler ve kutup daireleri matematik sıcaklık kuşaklarının sınırını belirler. Dönenceler arası sıcak kuşak, dönenceler ve kutup daireleri arası orta kuşak, kutup noktaları ile kutup daireleri arası soğuk kuşaktır.

21 Haziran Durumu (Yaz Gündönümü):

  • Kuzey yarımküre Güneş’e dönüktür.
  • Güneş ışınları Yengeç Dönencesine dik olarak gelir. Kuzey yarımkürede yaz mevsimi başlar. Güney yarımküre Güneş ışınlarını eğik açıyla aldığı için kış mevsimi başlar.
  • Aydınlanma çizgisi kutup dairelerine teğet geçer.
  • Kuzey Kutup Dairesinde 24 saat gündüz, Güney Kutup Dairesinde 24 saat gece yaşanır.
  • Ekvatordan kuzey kutbuna gidildikçe gündüzler, güney kutbuna gidildikçe geceler uzar.
  • Kuzey yarımkürede en uzun gündüz, güney yarımkürede en uzun gece yaşanır.
  • Bu tarihten itibaren kuzeyde gece, güneyde gündüzler uzamaya başlar.
  • Yengeç Dönencesinde yerel saat 12.00’de gölge oluşmaz.
  • Yengeç Dönencesinden uzaklaştıkça gölge boyu uzar.

21 Aralık Durumu (Kış Gündönümü):

  • Güney yarımküre Güneş’e dönüktür.
  • Güneş ışınları Oğlak Dönencesine dik olarak gelir. Güney yarımkürede yaz mevsiminin, kuzey yarımkürede kış mevsiminin başlangıcıdır.
  • Aydınlanma çizgisi kutup dairelerine teğet geçer.
  • Kuzey Kutup Dairesinde 24 saat gece, Güney Kutup Dairesinde 24 saat gündüz yaşanır.
  • Ekvatordan Kuzey Kutbuna gidildikçe geceler, Güney Kutbuna gidildikçe gündüzler uzar.

  • Kuzey yarımkürede en uzun gece, güney yarımkürede en uzun gündüz yaşanır.
  • Bu tarihten itibaren kuzeyde gündüz, güneyde gece uzamaya başlar.
  • Oğlak Dönencesinde yerel saat 12.00’de gölge oluşmaz.
  • Oğlak Dönencesinden uzaklaştıkça gölge boyu uzar.

21 Mart – 23 Eylül Durumları:

  • 21 Mart ve 23 Eylül günlerinde Güneş ışınları Ekvator’a dik açıyla gelir, kutup noktalarından teğet geçer.
  • Aydınlanma çemberi kutup noktalarından teğet geçtiği için Dünyanın her yerinde gece – gündüz eşitliği yaşanır.
  • Yarımkürelerde bahar mevsimlerinin gündönümleri yaşanır.
  • Bir meridyen üzerindeki bütün noktalarda Güneş aynı anda doğar ve aynı anda batar.
  • Güneş ışınları yarımkürelerde eşit oranlarda dağılır.

GÜNEŞ IŞINLARININ DÜŞME AÇISININ DEĞİŞİMİ

1. Günün Saatine Göre: Yerin eksen hareketinden dolayı bir meridyen Güneş ışınlarını sabahtan akşama kadar farklı açılarla alır. Sabah ve akşam saatlerinde ışın meridyene dar açıyla gelir. Öğlen vakti ufuk çizgisinde en yüksek noktaya ulaşır.

2. Yerin Yuvarlak Şekli ve Enleme Göre: Dünya’nın şekli yuvarlak olduğu için Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe enlemin gereği ışınların düşme açısı daralır, atmosferde kat ettiği yol uzar ve tutulma oranı artar. Bu nedenle sıcaklık da azalır.

3. Yerin Eksen Eğikliği ve Mevsimlerin Özelliğine Göre: Yerin eksen eğikliğinden dolayı Güneş ışınları bir paralele her gün ayrı bir açıyla gelir. Örneğin 40° Kuzey paralelindeki Ankara Güneş ışınlarını;

21 Haziran’da; 73°

23 Eylül’de; 50°

21 Aralık’ta; 26°

21 Mart’ta; 50° ile alır.

4. Eğim: Eğimli yamaçla ışının düşme açısı değişir.

5. Bakı: Yarımkürelerde dağların Güneş’i gören alanları farklılık gösterir. Kuzey yarımkürede güney yamaçlar, güney yarımkürede ise kuzey yamaçlar daha iyi güneşlenir.

CİSİMLERİN GÖLGE BOYLARININ DEĞİŞMESİ

1. Günün saatine göre cismin gölge boyu değişir.

Dünya eksen hareketini batıdan doğuya doğru yaptığı için günün saatine göre cisimlerin gölge boylarında ve yönlerinde değişme olur.

2. Enleme göre gölge boyu değişir.

Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe ışınların gelme açısı küçüldüğü için cisimlerin gölge boyları da enleme göre değişir. Örneğin; Antalya ve İzmit’te aynı boyda bulunan iki ayrı çubuğun gölgeleri aynı değildir. İzmit’teki çubuğun gölgesi her zaman Antalya’dakinden uzun olur.

3. Yerin eksen eğikliği ve gündönümlerine göre değişir.

Yerin eksen eğikliğinden dolayı Güneş ışınları bir noktaya her gün ayrı bir açıyla gelir. Cisimlerin gölge boylarında değişmeler olur. Yengeç Dönencesinin kuzeyindeki cisimlerin gölgesi hep kuzeye, Oğlak Dönencesinin güneyindeki cisimlerin gölgesi hep güneye doğru dönerler. Kuzey yarımkürede en kısa gölge 21 Haziran’da, Güney yarımkürede en kısa gölge 21 Aralık’ta gerçekleşir.

4. Dönenceler arasındaki cisimlerin gölgeleri yılda iki kez oluşmaz.